Նկատի առէք այս, որ շատերը կը կոչեն աշխարհի ամենակարճ պատմուածքը.
Կը վաճառուին մանկական կօշիկներ. երբեք չհագցուած:
Վեց բառ, բայց՝ ամբողջական աշխարհ մը։ Այն փաստը, որ մենք բնազդաբար կը զգանք անոր ծանրութիւնը, պարզ հետաքրքրութիւն մը չէ. այն իրողութիւն մըն է, թէ որքա՛ն մեծ բովանդակութիւն կրնայ կրել կարճ, բայց լաւ մշակուած գրութիւնը։
Այս փաստը չափազանց կարեւոր է, երբ Սփիւռքի հայախօս երեխաներուն մասին կը խորհինք։
Հայաստանէն դուրս մեծցող երեխայի մը համար հայերէնը հազուադէպօրէն կը հանդիսանայ դպրոցի, ընկերութեան կամ ժամանցի առաջին լեզուն։ Ան կը մրցի —յաճախ՝ անյաջող կերպով— անգլերէնի, ֆրանսերէնի, սպաներէնի, արաբերէնի, ռուսերէնի կամ երեխային ամէն օր շրջապատող եւ տիրապետող լեզուին դէմ։ Այդ երեխայէն ակնկալել, որ նստի եւ հայերէնով հաստափոր ու բարդ գիրք մը կարդայ, կրկնակի դժուարութիւն է. ան հոն ոչ միայն պէտք է վերծանէ անծանօթ բառապաշարը, այլեւ պէտք է ջանք թափէ լեզուի մը համար, որ արդէն իսկ իրեն համար ունի դժուարութեան հոգեբանական բեռ։ Արդիւնքը յաճախ կ՚ըլլայ լուռ հեռացումը բուն լեզուէն։
Կարճ, պատկերազարդ գիրքերը պատասխանն են այս խնդրին։
Ինչո՞ւ Կարճ
Ալպէրթ Պանտուրայի (Albert Bandura) հիմնարար հետազօտութիւնը «ինքնարդիւնաւէտութեան» մասին ցոյց կու տայ, որ «յաջողութեան փորձառութիւնը»՝ առաջադրանքի յաջող աւարտը, շարունակական ներգրաւուածութեան ամենաազդեցիկ գործօնն է։ Երբ երեխան իր ձեռքը կ՚առնէ գիրք մը եւ կ՚աւարտէ զայն, կարեւոր բան մը կը պատահի իր մօտ. ան կ՚ունենայ «ես կրցայ»ի բաւարարութիւնը։ Այդ զգացումը կը ձեւաւորէ այն համոզումը, որ ընթերցանութիւնը իրեն համար հասանելի բան մըն է։ Կարճ գիրքերը կը բազմապատկեն այս յաջողութեան հաճոյքի պահերը։ Անոնք կը ձեւաւորեն ոչ թէ ընթերցողի յոգնութիւն, այլ ընթերցողի ինքնավստահութիւն։
Ծնողներու եւ մանկավարժներու մօտ տարածուած թիւր կարծիք մը կայ, թէ կարճ գիրքերը լեզուական առումով աղքատ են։ Հետազօտութիւնները հակառակը կը փաստեն։ Քանինկհամի եւ Սթանովիչի (Cunningham and Stanovich) 1998-ի ուշագրաւ ուսումնասիրութիւնը՝ «Ի՞նչ կ՚ընէ ընթերցանութիւնը մտքին համար», ցոյց տուած է, որ մանկական գիրքերը կը պարունակեն աւելի հազուադէպ ու բարդ բառապաշար, քան շատ անգամ համալսարանաւարտներու խօսակցական լեզուն կամ պատկերասփիւռի յայտագիրները։ Պատկերազարդ գիրքերը պարզունակ սկիզբ չեն, այլ՝ խտացուած լեզուական միջավայր։ Երեխան, որ կը կարդայ բազմազան կարճ պատկերազարդ գիրքեր, կը կուտակէ այնպիսի եզակի բառապաշար, որ կը զարգացնէ իր լեզուամտածողութիւնը։
Կայ նաեւ ճանաչողական (cognitive) փաստարկ մը։ Հետազօտութիւնները հետեւողականօրէն ցոյց կու տան, որ «աշխատանքային յիշողութիւնը» երեխաներու ընթերցանութիւնը հասկնալու գլխաւոր ցուցանիշներէն մէկն է։ Սկսնակ ընթերցողը պէտք է միաժամանակ մտքին մէջ պահէ պատմութեան սկիզբը, մէջտեղը եւ վերջը՝ միեւնոյն ժամանակ վերծանելով բառերը, ինչ որ մեծ ծանրաբեռնուածութիւն է ուղեղին համար։ Կարճ գիրքերը կը նուազեցնեն այդ «ճանաչողական բեռը»՝ թոյլ տալով երեխային կեդրոնանալ իսկական իմաստին վրայ, այլ ոչ թէ պարզապէս բառերու վերծանման։ Աւարտած իւրաքանչիւր պատմութիւն կը կառուցէ այն մտային հիմքը, որ հետագային պիտի քաջալերէ աւելի երկար ու բարդ գրականութեան պրպտումը։
Այս բոլորը անշուշտ չեն հերքեր ծաւալուն գիրքերու կարեւորութիւնը։ Երկար ընթերցելու կարողութիւնը զարգացման կարեւոր նպատակ է։ Սակայն հարցը յաջորդականութեան մէջ է. կարճ գիրքերը կամուրջն են, ոչ թէ վերջակէտը։ Երեխան, որ հաճոյքով աւարտած է երեսուն կարճ գիրք, ճանաչողական եւ հոգեբանական առումով շատ աւելի պատրաստ է վէպ մը, հաստափոր գիրք մը կարդալու, քան այն երեխան, որուն ստիպած են ծաւալուն գործեր կարդալ նախքան ինքնավստահութիւն ձեռք բերելը։
Ի՞նչ կը նշանակէ ասիկա գործնականին մէջ
Այս գիտական ու մանկավարժական հիմնաւորումներն են, որոնք հանդիսացան «Vlume»-ի մանկապատանեկան գիրքերու հրատարակման նախաձեռնութեան հիմնաքարը։ Մեր նպատակն է, որ երեխան գիրքը փակելէ ետք զգայ ոչ թէ «յոգնութիւն կամ պարտութիւն», այլ բաւարարուածութիւն եւ նոր ծարաւ՝ կրկին հայերէն գիրքի վերադառնալու։
«Vlume»-ը այս տրամաբանութիւնը կիրարկած է նաեւ դասական գործերու պարագային. մեծածաւալ հատորները վերածելով աւելի կարճ եւ մատչելի։ Այդպիսով ճաշակն ու գիտութիւնը կը փոխանցուի երեխային, որպէսզի ան առանց վախնալու ճանչնայ անուանի հեղինակներն ու գործերը եւ հետագային, իր ցանկութեամբ, սուզուի հիմնական հատորներուն մէջ։
Մեծ ընթերցողները չեն ծնիր հազարաւոր էջեր կարդալով։ Անոնք կը ձեւաւորուին այն առաջին տասը էջերէն, որոնք կեդրոնացուցին իրենց ուշադրութիւնը, այն առաջին պատմութենէն, որ կրցան ընթերցել մինչեւ վերջ, եւ այն ժպիտէն, որ յայտնուեցաւ իրենց դէմքին՝ վերջին էջը դարձնելու ատեն։
Փոքր գիրքը փոքր գաղափար չէ. այլ մեծ սովորութեան սկիզբն է։