Արեւելահայերէն-Արեւմտահայերէն. Ինչպէ՞ս Վայելել Մեր Լեզուի Ամբողջական Հարստութիւնը:

Հարց մը, որուն ձեր կարծիքը յայտնել կը խնդրենք այս յօդուածին աւարտին։

English | Անցնիլ հարցախոյզին ↓

Արդեօք դասական հայ գրականութիւնը պէ՞տք է վերածուի իր երկու լեզուաճիւղերուն միջեւ՝ Թումանեանը՝ արեւմտահայերէնի, Պարոնեանը՝ արեւելահայերէնի, որպէսզի իւրաքանչիւր հայ մանուկ կարենայ կարդալ ամէն մէկ հայ հեղինակ՝ առանց լեզուական խոչընդոտի հանդիպելու։ Թէ՞ միւս լեզուաճիւղով կարդալը ինքնին այն միջոցն է, որով մանուկները կը ծանօթանան իրենց գրական ժառանգութեան երկու տարբերակներուն եւ զանոնք տարբերակող նրբերանգներուն՝ կամուրջ մը, զոր փոխադրութիւնը աննկատ կերպով կրնայ վերացնել։

Այս հարցին Վլումը (Vlume) առանձինը չի կրնար պատասխանել։ Ընթերցողները, ծնողներն ու կրթական մշակները, որոնք կը ծանօթացնեն գիրքերը երեխաներուն, անոնք են, որոնց դատողութիւնը հոս կարեւոր է, եւ այս յօդուածին վերջաւորութեան մենք կը խնդրենք իրենց կարծիքը։ Սակայն, նախքան հարցախոյզը, հարցը կ’արժէ արդարացիօրէն քննել երկու կողմերէն ալ, ինչ որ այս յօդուածին մնացեալ մասը կը փորձէ ընել:

Ի՞նչ կը հասկնանք «Վերածում» ըսելով

Ուղղագրութեան փոփոխութիւնը՝ դասականի եւ արդիի միջեւ, պէտք է առանձին քննարկուի, բայց այս պարագային մեր հարցումը անոր մասին չէ։ Փոխադրութիւն ըսելով կը հասկնանք գործի մը վերածումը գրական հայերէնի մէկ ճիւղէն միւսին՝ արեւելահայերէնէ արեւմտահայերէնի կամ հակառակը, միեւնոյն ատեն անաղարտ պահելով բնագիրը, կառոյցը եւ հնարաւորինս՝ հեղինակային յատկանիշները, միշտ առաջնային դասելով երեխային հասանելիութիւնը։ Ասիկա կրնայ տարբեր ձեւեր ունենալ՝ ամբողջական վերաշարադրանքներէն մինչեւ զուգահեռ էջերով հրատարակութիւններ կամ թուային փոխանջատիչներ (digital toggles)։ Մեր ուշադրութեան կեդրոնը մանկական գրականութիւնն է, ուր հասանելիութեան վտանգները ամենաբարձրն են։

Վերածելու ի նպաստ պատճառներ

Փոխադրութեան ի նպաստ գլխաւոր պատճառաբանութիւնը հասանելիութիւնն է։ Հսկայ Սփիւռքի մանուկներու էական զանգուածին համար հայերէնը արդէն իսկ երկրորդ կամ երրորդ լեզու է, եւ անծանօթ լեզուաճիւղի մը յաւելեալ շերտը կրնայ սիրելի դասական մը վերածել ծածկագիր վերծանելու վարժութեան։ Հիւմորը, կշռոյթը եւ յուզական անմիջականութիւնը՝ ճիշդ այն բաները, որոնք գիրք մը անմոռանալի կը դարձնեն, առաջին բաներն են, որոնք կը տուժեն, երբ երիտասարդ ընթերցողը կը ճգնի դեռ բառապաշարը վերլուծել։ Ծանօթ լեզուաճիւղով կարդալու պարագային, Պարոնեանի սուր երգիծանքը կ’ընկալուի անմիջապէս։

«Այս ճամփորդն օժտված էր մի զույգ խոշոր ու սև աչքերով, մի զույգ հաստ, սև ու երկար հոնքերով, մի զույգ մեծ ականջներով և մի զույգ քթով... չէ՛, չէ՛, մեկ քթով, թեպետ և այն մի զույգ քթի տեղ կարող էր ծառայել»։ ~ Յակոբ Պարոնեան

«Քանի՜ ձեռքէ եմ վառած, Վառած ու հուր եմ դարձած, Հուր եմ դարձած, լոյս տուած, Լոյս տալով եմ սպառած:» ~ Յովհաննէս Թումանեան

Մտահոգութիւնը մանուկներէն անդին կ’երթայ։ Երբ ժամանակակից ընթերցողը՝ ըլլա՛յ ուսանող, թէ բարձր արհեստագիտութեան ոլորտի մասնագէտ, կը հրաժարի Մուրացան կամ Օտեան կարդալէ լոկ այն պատճառով, որ լեզուական ճիւղը իրեն օտար կը թուի: Ուրեմն բան մը պակաս է։ Եթէ դասական հեղինակները հասանելի մնան միայն իրենց սկզբնական լեզուաճիւղով, անոնք կը վտանգուին շուտով վերածուելու միայն մասնագէտներու ուսումնասիրութեան առարկայի. ուսումնասիրուած, ուսումնասիրուող բայց չընթերցուած, չընթերցուող ներկայ մատղաշ սերունդին ու գալիքի հանրութեան կողմէ։ Ըստ այս տեսակէտին, փոխադրութիւնը այն միջոցն է, որով գրական ժառանգութիւնը կրնայ ապրիլ սերունդներուն մէջ։

Եղածը պահելու ի նպաստ պատճառներ

Վերածելու հակա-պատճառաբանութիւնը այն է, որ միւս լեզուաճիւղով կարդալը ինքնին մաս կը կազմէ այն գործընթացին, որով մանուկները կը ճանչնան միւս տարբերակը։ Հանդիպումը վերացնելը կը վերացնէ իւրացումը: Մանուկ մը, որ Թումանեան կը կարդայ արեւմտահայերէնով՝ ջանք գործադրելով, ծնողի կամ ուսուցիչի մը կողքին՝ պարզապէս պատմութիւն մը չէ, որ կը կարդայ: Անոնք կամուրջ մը կը կառուցեն դէպի իրենց գրական աւանդոյթի միւս կէսը:

«Քանի՜ ձեռքից եմ վառվել, Վառվել ու հուր եմ դառել, Հուր եմ դառել` լույս տվել, Հույս տալով եմ սպառվել։» ~ Յովհաննէս Թումանեան

«Այս ճամբորդն օժտուած էր զոյգ մը խոշոր եւ սեւ աչքերով, զոյգ մը հաստ, սեւ եւ երկար յօնքերով, զոյգ մը մեծ ականջներով եւ զոյգ մը քիթեր․․․ չէ՛, չէ՛, մէկ քիթով, թէպէտ եւ բայց զոյգ մը քիթերու տեղ կրնար ծառայել։»։ ~ Յակոբ Պարոնեան

Գոյութիւն ունի նաեւ ձայնի հարցը: Լեզուն միայն տեղեկութիւն չէ, այլ ան կը կրէ հեղինակին հոգեբանութիւնը, անոր շունչը, ժամանակաշրջանին համն ու հոտը: Թումանեանը արեւելահայերէնով կարդալը կը կրէ այն, ինչ կրնանք կոչել անոր «լոռուայ շունչը»՝ տեղայնական հիւսուածք մը, որ մօտիկ տարբերակի թարգմանութիւնը հակուած է հարթելու: Արեւելահայերէնն ու արեւմտահայերէնը բաւականաչափ մօտ են իրարու. անոնց միջեւ փոխադրութիւնը խաբուսիկ կերպով պարզ կը թուի, բայց կշռոյթն ու տեղայնական ձայնը յաճախ առաջին զոհերն են: Եւ կայ նաեւ գործնական մտահոգութիւն. հայկական հրատարակչութիւնը կը գործէ փոքր ծաւալով, եւ զուգահեռ հրատարակութիւններու արտադրութիւնը կը վտանգէ պառակտել առանց այն ալ սահմանափակ ընթերցողներու բազմութիւնը:

Ի՞նչ կ’ընեն նման պարագաներ ունեցող այլ ժողովուրդներ

Հայերէնը միակ լեզուն չէ, որ ունի գրական երկու ճիւղեր, այլ ժողովուրդներ տարբեր լուծումներու յանգած են: Փորթուկալերէնը օրինակ մը ունի: Եւրոպական եւ պրազիլական փորթուկալերէնները երկուքն ալ լիարժէք գրական չափորոշիչներ են, երկուքն ալ կը դասաւանդուին ու աշխոյժ կերպով կը հրատարակուին: Անոնց միջեւ փոխադրութիւնը սովորական երեւոյթ է. յատկապէս մանկական գիրքերը յաճախ առանձին կը տեղայնացուին իւրաքանչիւր շուկայի համար, իսկ օտար գործեր լոյս կը տեսնեն Ատլանտեանի երկու ափերուն համար ակնյայտօրէն տարբեր հրատարակութիւններով: Թէ արդեօք այս անհրաժեշտութի՞ւն է, թէ՞ չափազանցութիւն, կը մնայ աշխոյժ բանավէճի առարկայ, նոյնիսկ փորթուկալացի կրթական մշակներու միջեւ:

Նորվեկերէնը կու տայ հակառակ պատասխանը: Անոր երկու գրական տարբերակները՝ Պոքմոլը (Bokmål) եւ Նինորսքը (Nynorsk), յառաջ եկած են տասնիններորդ դարուն՝ Դանիայէն անկախանալէ ետք. Պոքմոլը՝ դանիերէնի աստիճանական նորվեկացման միջոցով, որ կ’արտացոլէ քաղաքային արեւելեան խօսուածքը: Նինորսքը կառուցուած է գիւղական արեւմտեան բարբառներէն՝ պահպանելու համար այն ձայնը, զոր քաղաքային չափորոշիչը չէր կրեր: Երկուքն ալ կը մնան լիարժէք գրական լեզուներ, կը դասաւանդուին դպրոցներուն մէջ եւ կը հրատարակուին երեխաներու համար: Անոնց միջեւ փոխադրութիւնը ընդունուած սովորութիւն չէ: Իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ տարբեր Նորվեկիա մը՝ քաղաքային/արեւելեան ընդդէմ գիւղական/արեւմտեանի. եւ զանոնք մէկ միասնական ձեւի մէջ ձուլելը պիտի ջնջէր այդ ձայներէն մէկը:

Ինչո՞ւ հայերէնը իւրայատուկ վիճակ մը ունի

Ոչ մէկ օրինակ ամբողջութեամբ կը համապատասխանէ մեզի: Փորթուկալերէն կը խօսին քանի մը հարիւր միլիոն մարդիկ: Նորվեկերէնի երկու չափորոշիչները կը գոյատեւեն մէկ երկրի մէջ, աջակցութիւն ստանալով դպրոցական համակարգէ մը, որ կ’երաշխաւորէ, որ իւրաքանչիւր ընթերցող հանդիպի երկուքին ալ: Հայերէնի ընթերցողներու զանգուածը աւելի փոքր է երկու ճիւղերուն համար ալ, աւելի ցրուած, եւ ձեւաւորուած հսկայ Սփիւռք մը, որուն յարաբերութիւնը լեզուին հետ արդէն իսկ խոչընդոտներու դիմաց է:

Կայ նաեւ շերտ մը, որ զուգահեռներէն ոչ մէկը կ’արտացոլէ: Փորթուկալերէնը փակեց իր անդրատլանտեան ուղղագրական բացի մեծ մասը 1990-ի Ուղղագրական Համաձայնագրով: Նորվեկերէնի երկու չափորոշիչները կը կիսեն մէկ ուղղագրական համակարգ: Հայերէնը այդպէս չէ: Դասական ուղղագրութեան՝ որ կը գործածուի արեւմտահայերէնի մէջ եւ Արդի ուղղագրութեան միջեւ եղած բացը, տեսողական պատնէշ մըն է, որ կ’աւելնայ լեզուաճիւղերու միջեւ եղած բառապաշարային եւ քերականական տարբերութիւններուն վրայ: Գործնականին մէջ, գործի մը վերածումը լեզուաճիւղերու միջեւ յաճախ այնքան ուղղագրական փոխակերպումի հարց է, որքան՝ լեզուական փոխադրութեան: Ասիկա անջատ խօսակցութիւն մըն է այն հարցէն, զոր այս հարցախոյզը կ’ուղղէ: Սակայն մտմտալ կու տայ, թէ ինչո՞ւ հայերէնի հարցին կարելի չէ պատասխանել՝ մատնացոյց ընելով ուրիշի մը լուծումը:

Մենք ունինք նաեւ գործիքներ, զորս նախորդ սերունդները չունէին. թուային հրատարակութիւնները կրնան առաջարկել փոխանջատիչներ, բացատրութիւններ եւ զուգահեռ դիտումներ, զորս տպագիրը երբեք թոյլ չէր տար: Որոշումը միայն այն մասին չէ, թէ ի՞նչ պէտք է հրատարակել, այլ նաեւ այն մասին, թէ ընթերցանութեան փորձառութիւնը ինքնին ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ այժմ:

Խօսքը ձերն է

Մենք կ’ուզենք լսել ծնողները, կրթական մշակներն ու ընթերցողները, որոնք հայ գրականութիւնը կը փոխանցեն երեխաներուն, ոչ միայն դասագիրքերով, այլ անկէ անդին՝ գիրքեր տալով անոնց ձեռքը:

Պիտի կիսենք արդիւնքներն ու հետագայ որոշումները ձեզի հետ: